Povijest
Prva toksikološka vještačenja u Centru zabilježena su 1958. godine, a vještačeni su hrana i farmaceutski pripravci. Kasnijim razvojem forenzike, a i porastom količine zaplijenjene droge, 1963. godine u svakodnevnu uporabu uvodi se tankoslojna kromatografija (TLC) kao jednostavna i selektivna metoda za kvalitativnu analizu droge. U otprilike isto vrijeme, za određivanje etanola u biološkim uzorcima počinju se koristiti dvije metode, Widmarkova metoda i enzimatska (ADH) metoda na UV spektrofotometru. Zbog određenih praktičnih nedostataka tih metoda u određivanju etanola, 1969. godine počinju se provoditi prve analize metodom plinske kromatografije (GC-FID) koje su uglavnom uključivale kvantitativno određivanje etanola u krvi i mokraći, a prema potrebi i vještačenja droge. Nešto kasnije uvedena je i metoda vezanoga sustava plinska kromatografija - masena spektrometrija (GC-MS) koja se i danas smatra jednom od najprikladnijih metoda za kvalitativno određivanje droga.
Preseljenjem na današnju lokaciju, 1997. godine, Centar dobiva nove moderne laboratorije koji su potpuno prilagođeni potrebama i zahtjevima toksikoloških vještačenja. Intenzivira se nabava novih instrumenata, uvode se računalni sustavi za automatsku obradu podataka, vještaci se educiraju u srodnim institutima diljem svijeta, a uvode se i nove metode za kvantitativno određivanje najzastupljenijih droga tekućinskom kromatografijom (HPLC) te za kvalitativno određivanje droge u biološkim uzorcima metodom GC-MS. Kao rezultat svih navedenih aktivnosti, od 2002. godine provode se komparativna vještačenja (u početku uzoraka heroina i kokaina, a kasnije i amfetamina) koja su objedinila razvijene analitičke metode nadograđene stručnim mišljenjem vještaka.
Sudjelovanje u projektima financiranim iz pretpristupnih fondova EU dodatno je osuvremenilo toksikološki laboratorij, i opremljenošću i novim metodama. Posebno valja istaknuti projekt “IPA 2007 - Jačanje kapaciteta Ministarstva unutarnjih poslova u borbi protiv krijumčarenja i zlouporabe droga” u sklopu kojeg je nabavljeno jedanaest novih instrumenata te su razvijene brojne nove metode od kojih su najvažnije metode kemijskog profiliranja heroina, kokaina i amfetamina te kvantitativno određivanje droge u biološkim uzorcima.
Vještačenja zaplijenjene droge
Kvalitativna vještačenja, odnosno identifikacija zaplijenjene droge i psihotropnih tvari (u obliku praha, komercijalnih i nekomercijalnih tableta i kapsula, tekućina i dr.) te detekcija tragova droge na predmetima, na primjer u špricama i na vagama, provode se metodama tankoslojne kromatografije (TLC), infracrvene spektrofotometrije (FTIR) i vezanim sustavom plinska kromatografija - masena spektrometrija (GC-MS). Kvantitativna vještačenja, odnosno određivanje čistoće zaplijenjene droge i psihotropnih tvari, provode se metodama tekućinske kromatografije (HPLC) i plinske kromatografije (GC-FID).
Komparativna vještačenja
Komparativna vještačenja heroina, kokaina, metamfetamina, MDMA i amfetamina uključuju metode kojima se određuju glavni sastojci, punila i karakteristične nečistoće u uzorcima te se uspoređuju njihovi međusobni omjeri i udjeli.
Uz komparativno vještačenje, provodi se i
kemijsko profiliranje kojim se određuje vjerojatnost potječu li uzorci iz istog izvora. Kemijsko profiliranje heroina provodi se međusobnom usporedbom omjera kemijskih spojeva iz opijuma i nečistoća nastalih prilikom proizvodnje heroina. Komparativna vještačenja heroina provode se metodama FTIR, GC-MS, HPLC i GC-FID.
U kemijskom profiliranju kokaina međusobno se uspoređuju omjeri tragova organskih otapala koja se koriste prilikom proizvodnje kokaina. Komparativna vještačenja kokaina provode se metodama FTIR, GC-MS, HPLC i HS-GC-FID. Kemijsko profiliranje amfetamina, metamfetamina i MDMA provodi se usporedbom udjela i omjera međuproizvoda i nečistoća nastalih u procesu sinteze pojedinog spoja. Komparativna vještačenja amfetamina, metamfetamina i MDMA provode se metodama FTIR, GC-MS i HPLC.
Vještačenja pesticida i drugih otrova
Vještačenja pesticida u biljnim, praškastim, tekućim i drugim vrstama uzoraka te biološkim uzorcima (na primjer u želučanom sadržaju i jetri) uključuju kvalitativna i kvantitativna vještačenja, odnosno identifikaciju i kvantifikaciju pesticida. Ove se analize provode metodama GC-MS i LC-MS/MS (tehnika vezanog sustava tekućinske kromatografije visokog učinka sa dvojnom spektrometrijom masa).
Vještačenja droge, psihotropnih tvari i lijekova u biološkim uzorcima
Vještačenja droge u biološkim uzorcima uključuju kvalitativna i kvantitativna vještačenja, odnosno utvrđivanje prisutnosti i koncentracije droge u biološkim uzorcima (krv, mokraća i dr.). Vještačenja droge u biološkim uzorcima provode se enzim - imunološkom metodom (preliminarna vještačenja) te metodama GC-MS i LC-MS/MS (potvrdne metode).
Vještačenja etanola u biološkim uzorcima
Vještačenja etanola u biološkim uzorcima uključuju kvantitativna vještačenja etanola u biološkim uzorcima (krv, mokraća i očna vodica/staklovina). Vještačenja etanola u biološkim uzorcima provode se metodom HS-GC-FID (plinska kromatografija s headspace injektorom i plameno ionizacijskim detektorom).
Vještačenja karboksihemoglobina (CO-Hb) u biološkim uzorcima
Vještačenja karboksihemoglobina (CO-Hb) u biološkim uzorcima uključuju kvantitativna vještačenja karboksihemoglobina (CO-Hb) u krvi. Vještačenja CO-Hb u biološkim uzorcima provode se metodom UV-VIS spektrofotometrije.
Međulaboratorijske usporedbe
Redovito sudjelovanje u međulaboratorijskim usporedbenim ispitivanjima jedan je od načina osiguranja kvalitete ispitnih rezultata. Stoga, vještaci i tehničari iz područja toksikoloških vještačenja godišnje sudjeluju u:
- dva UNODC-ova ICE (United Nations Office on Drugs and Crime International Collaborative Exercises) međulaboratorijska ispitivanja za kvalitativno i kvantitativno određivanje droga u zaplijenjenim materijama te u dva ispitivanja za kvalitativno i kvantitativno određivanje droga u biološkim uzorcima,
- ispitivanju sposobnosti za kvalitativno i kvantitativno određivanje droga u zaplijenjenim materijama u organizaciji ENFSI-a,
- dva Forensic Testing Programa ¨Referenz Institut für Bioanalytik¨ za kvantitativno određivanje etanola u krvi.
Edukacija i profesionalno usavršavanje
Vještaci iz područja toksikoloških vještačenja redovito sudjeluju u edukaciji policijskih službenika za obavljanje policijskih poslova povezanih s drogom. Također, sudjeluju u edukaciji i osposobljavanju djelatnika drugih državnih tijela i institucija vezano za problematiku droga i pojavu novih droga u Republici Hrvatskoj.
Uključeni su u izradu Popisu droga, psihotropnih tvari i biljaka iz kojih se može dobiti droga te tvari koje se mogu uporabiti za izradu droga te njegovih izmjena i dopuna već dugi niz godina. Sudjeluju u radu raznih stručnih tijela koja se bave problematikom zlouporabe droge, od kojih valja istaknuti sljedeće radne skupine u sklopu Nacionalnog informacijskog sustava za droge:
- Radna skupina - Smrti povezane s uporabom droga i smrtnost među ovisnicima
- Radna skupina - Podaci o kriminalitetu droga
- Radna skupina - Sustav ranog upozoravanja u slučaju pojave nove psihoaktivne tvari u Republici Hrvatskoj.
Zadatak radnih skupina jest savjetovanje Službe za ovisnosti Hrvatskog zavoda za javno zdravstvo o provedbi opće strategije Nacionalnog informacijskoga sustava za droge, o metodama prikupljanja i analize podataka, o komunikacijskoj strategiji i daljnjem razvoju, o aktualnim temama i trendovima, zatim predlaganje aktivnosti i mjera te sudjelovanje u izradi dokumenata i stručne literature.
U području toksikoloških vještačenja nalazi se i Nacionalna kontaktna točka za prijenos i analizu uzoraka droga (NKT). Zadaća NKT-a jest slanje uzoraka droge i razmjena podataka o analiziranim uzorcima.
Uništavanje zaplijenjene droge
Vještaci iz područja toksikoloških vještačenja zajedno s Povjerenstvom za uništavanje oduzetih droga aktivno sudjeluju u pripremi i provedbi spaljivanja oduzete droge.
Akreditirane metode
Metode koje su akreditirane u fleksibilnom području prema međunarodnoj normi HRN EN ISO/IEC 17025:2017 su:
- Kvalitativno/semikvantitativno određivanje droga metodom TLC
- Kvantitativno određivanje THC-a metodom GC-FID
- Kvalitativno određivanje droga metodom FTIR
- Kvalitativno određivanje droga metodom GC-MS
- Kvantitativno određivanje droga metodom HPLC
- Kvantitativno određivanje etanola u biološkim uzorcima metodom HS-GC-FID
